درد سرطان به جان جنگل‌های بلوط ایلام

به گزارش خبرگزاری صدا و سیما مرکز ایلام؛ عروسِ زاگرس، بلوط، بَنه و زالزلک را در دامن زیبای خود ریخته و به مردم این دیار، سخاوتمندانه هدیه می‌کند؛ اما در این میان، جمعیت بلوط بیشتر از سایرین است؛ به گونه‌ای که ۹۰ درصد جنگل‌های ایلام مسحور خودنماییِ باشکوه و سبزرنگ این گونه‌ی زیبا و مقاوم است.

همزیستی با بلوط به قدمت تاریخ

دفتر خاطرات مردم ایلام را که ورق می‌زنی، می‌بینی که از همان دوران کودکی این بلوط است که شیرین‌ترین خاطرات آن روزهایشان را رقم می‌زند.
علی حکمت پور می‌گوید: یادم می‌آید که در دوران کودکی ام بر شاخه‌های محکم و بزرگ بلوط تاب می‌بستیم و کُلی لذت می‌بردیم.
پای حرف‌های پدر‌ها و مادرهایمان هم که می‌نشینیم، آن‌ها نیز از خاطرات روزگاران قبل از انقلابِ خود با بلوط حرف‌هایی برای گفتن دارند.
مینا نرگسی ۶۵ ساله در خصوص سخاوت و میهمان نوازی بلوط می‌گوید: در روز‌های سخت تنگدستی دانه‌های بلوط را آسیاب می‌کردیم و برای خودمان و احشامی که گرسنه بودند نان می‌پختیم.
بلوطی که پناهگاه روز‌های ترس و دلهره‌ی بمباران‌های هوایی دشمن بود.
قاسم ملکی، ۶۷ ساله می‌گوید: آن روز‌ها با رفتن به دل طبیعت زیر سایه‌های بلند بلوط چادرهایمان را برپا می‌کردیم.
آقای سجادی نیز عطاری دارد، او درباره خواص درمانی بلوط می‌گوید: 'شوکه' نوعی شیره شیرین و عنابی رنگ مثل شیره خرما با طعمی ملس‌تر از آن، که برای صبحانه استفاده می‌شود و "جَفت" شیره سیاه رنگ و تلخ آن هر دو خاصیت دارویی دارند و برای درمان معده به کار می‌روند.

قدمت ۱۳۰ قرنی درختان بلوطِ استان ایلام

بلوط در دام سرطان
اما اینک چند سالی ست که رخسار سبز و زیبای بلوط با بیماری مهلکِ سرطانی به نام "لورانتوس" به زردی و خشکیدگی کشیده شده و روز به روز به سمت نابودی پیش می‌رود.
مدیرکل منابع طبیعی، جنگل‌های استان ایلام را یکی از کانون‌های اصلی و ابتدایی این پدیده می‌نامند و می‌گوید: حدود ۸۰ درصد از جنگل‌های بلوط استان دچار خسارت وخشکیدگی شده اند و ۳۳ درصد از جنگل‌های بلوط کاملا از بین رفته اند.
رضا احمدی با اشاره به این که ۸۰ هزار هکتار از جنگل‌های استان ایلام در معرض خطر لورانتوس است، گفت: سالانه حدود دو هزار هکتار از عرصه‌های جنگلی استان ایلام با همکاری مردم و منابع طبیعی استان از گیاه نیمه انگلی لورانتوس پاکسازی می‌شود.
وی بیان کرد: در سال‌های اخیر در سطح ۵۰ هزار هکتار از جنگل‌های بلوط استان مبارزه با این آفت آغاز شده است.
اما ریشه این غده‌ی سرطانی فقط دامن بلوط و جنگل‌های ایلام را نگرفته است؛ بلکه رشته کوه‌های زاگرس و در قلب جنگل‌های کرمانشاه، ایلام، چهارمحال و بختیاری، خوزستان، لرستان، کهگیلویه و بویراحمد و فارس هم ریشه دوانیده است.
جنگل‌های زاگرس با گستردگی در ۱۱ استان کشور و با ۶ میلیون هکتار مساحت، ۴۰ درصد جنگل‌های ایران را تشکیل می‌دهد که حدود ۷۰ درصد تیپ گونه‌های جنگلی زاگرس را بلوط‌ها شامل می‌شوند. پوشش گیاهی با نوع خاصی از درختان سبز که این روز‌ها حال خوشی ندارد و رو به زوال می‌روند.
خشکیدگی بلوط یکی از آسیب‌های جدی این روز‌های جنگل‌های زاگرس است که بین سال‌های ۸۸ تا ۸۹ آغاز شد و هر روز بر وسعت آن در سراسر منطقه زاگرس افزوده می‌شود. آفتی که به گفته کارشناسان پس از ظهور علائم آن، در فاصله سه تا پنج سال درختان بلوط را به طور کامل خشک می‌کند.

از «لورانتوس» بیشتر بدانیم

بهترین زمان مبارزه با لورانتوس
به زعم خان محمدیان؛ بهترین زمان مبارزه با این آفت، اوایل فروردین تا آبان ماه است، زیرا در این بازه زمانی هنوز بذر آن قابلیت تکثیر، جابه جایی، گسترش و چسبندگی ندارد.
وی یادآور شد: در این موقع از سال می‌توان با روش‌های مکانیکی و با استفاده از اداوات ساده ای، چون اره، تیشه، تبر و داس از فاصله ۲۰ تا ۳۰ سانتیمتری پایین‌تر از محل آلودگی، شاخه‌های مبتلا را قطع کرد.

راهکار مبارزه چیست؟
حال جنگل‌های بلوط به کمک فناوری‌های زیستی خوب می‌شود. این را یکی از کارشناسان حوزه‌ی کشاورزی می‌گوید و ادامه می‌دهد: استفاده از روش‌های مولکولی و زیست‌فناوری و عوامل کمک‌کننده به احیای درختان بلوط می‌تواند نجات بخش باشد.
گوهری می‌گوید: حفظ و ارزیابی ذخایر ژنتیکی و ایجاد بانک ژنی بلوط با استفاده از روش‌های زیست‌فناوری و بررسی جنبه‌های کنترل بیولوژیکی آفات قارچ، حشره بلوط نیز از دیگر اقدامات برای حفظ جنگل‌های بلوط، تولید متابولیت‌های ثانویه دارویی بلوط با استفاده از روش‌های زیست‌فناوری است.
یکی دیگر از کارشناسان حوزه‌ی کشاورزی، اما بر این باور است که بهترین راه مبارزه با لورانتوس توجه به بسیج مردمی برگرفته از تفکر جهادی مدیران است.
داودی نصر می‌افزاید: حدود ۶۰۰ هزار هکتار جنگل داریم و جمعیت استان نیز حدود ۶۰۰ هزار نفر است؛ بر این اساس با نگاهِ سرانه حفاظت (هر نفر یک هکتار) می‌توان زمینه‌ی انس و الفت بیشتر مردم و جنگل را به وجود آورد.
وی تشریح کرد: اگر دنبال کاهش هزینه برای حفاظت از جنگل‌ها و تداوم و ماندگاری بیشتر آن‌ها هستیم باید به نقش مردم توجه بیشتری کنیم؛ زیرا امکانات دولتی امروزه نتوانسته است هزینه اجرایی بیش از ۱۵ درصد وسعت مبارزه با لورانتوس آن هم به صورت ناقص پوشش دهد، در صورتی که بها دادن به نقش و حضور مردم می‌تواند پوششی به وسعت استان با صرف هزینه اندک و وقت کم‌تر داشته باشد.
این مدرس دانشگاه تصریح کرد: آموزش چوپانان، رمه‌گردانان، طبیعت دوستان و کوهنوردان در قالب تشکل و به صورت سازمان‌یافته بخشی از مردمی کردن حفاظت از منابع طبیعی به شمار می‌رود که البته نیرو‌های منابع طبیعی باید در خط مقدم مبارزه با لورانتوس باشند.

پاسخ مهربانانه به یاری طلبیِ طبیعت
اما مردم طبیعت دوستِ روستا‌های سراب کارزان و قنات آبادِ بخش کارزان شهرستان سیروان در اقدامی خودجوش با پویشی به نام مقابله با آفت لورانتوس به یاری طبیعت شتافتند.
به گفته‌ی وطنی، رییس منابع طبیعی شهرستان سیروان در این پویش مردمی بیش از یکصد نفر از مردم طبیعت دوست منطقه، حدود یک هزار هکتار از درختان جنگلی بلوط را از آفت لورانتوس پاکسازی کردند.

یکی از این شهروندان طبیعت دوست گفت: با هزینه شخصی خود برای مبارزه با گیاه نیمه انگلی لورانتوس در ارتفاعات بانکول وارد عمل شدیم و از سایر مردم استان هم دعوت می‌کنیم به یاری طبیعت بیایند.
بانوان روستایی نیز با همت و اراده‌ای مصمم، مهربانی خود را به درختان بلوط هدیه می‌کردند.
یک خانم حدود ۴۵ ساله در حالی که با تیشه، شاخه‌های بیمار درختان را قطع می‌کند، می‌گوید: یاری طبیعت و حفاظت از این منابع طبیعی زن و مرد نمی‌شناسد.
امروز مردم روستای ما از پیر و جوان و حتی بچه‌ها به دل کوه آمده اند تا ریشه‌ی این بیماری را در منطقه‌ی خودشان بخشکانند.

جای درختان خشکیده، سبز می‌شود

اما احمدی می‌گوید: حاصل این هم اندیشی‌ها توسعه‌ی درختان بلوط با کاشت و تولید ۲۳ گونه بلوط در نهالستان‌های استان است.
وی تأکید کرد: تولید بلوط مقاوم در مقابل خشک‌سالی، مقاوم در مقابل ریزگردها، مقاوم به تنش‌های دمایی، مقاوم به کمبود بارش‌ها و کمبود آب در نهالستان‌های استان از جمله اقداماتی ست که علاوه بر مبارزه و ریشه کنی بیماری لورانتوس، برای گسترش نهالستان‌های بلوط انجام می‌شود.
وی بیان داشت: سالیانه حدود یک هزار هکتار در استان ایلام نهال بلوط کاشته می‌شود و در تلاش هستیم این میزان را در سال جاری افزایش دهیم.
احمدی گفت: با توجه به اینکه قبلاً برای تولید نهال و تبدیل به جنگل حدود ۲۰ سال زمان نیاز بود، ولی در حال حاضر با تلاش کارشناسان، کمتر از پنج سال به جنگلِ پایدار تبدیل می‌شود.
وی تاکید کرد: سال گذشته حدود ۱۰ هزار هکتار از جنگل‌های آلوده به این آفت پاکسازی شد که امسال نیز این برنامه در دستور کار قرار دارد.

آغاز مبارزه با بیماری‌های جنگلی ایلام در سطح ۲ هزار هکتار

مدیرکل حفاظت محیط زیست ایلام گفت: عملیات اجرایی مبارزه با بیماری‌های جنگلی در سطح ۲ هزار هکتار از مناطق حفاظت شده مانشت و قلارنگ آغاز شده است.
غلامرضا ابدالی افزود: یکی از اهداف مهم عملیات اجرایی مقابله با بیماری‌های جنگلی، مبارزه با بیماری درختی لورانتوس است.
وی از مهم‌ترین تهدید‌های جدی جنگل‌های بلوط استان را وجود گیاه انگلی لورانتوس دانست و تاکید کرد: شیوع و گسترش این گیاه انگلی به تدریج موجب خشک شدن درختان می‌شود.
ابدالی تنها راه مبارزه با این بیماری را اجرای عملیات فیزیکی و قطع آفت از شاخه‌های درختان ذکر کرد و گفت: قرارداد اجرایی این پروژه به ارزش ۷۵۰ میلیون ریال با پیمانکار مربوطه منعقد و عملیات اجرایی آن شروع شده است.
وی یادآور شد: تداوم این برنامه‌ها تاثیرات بسزایی در آفت‌زدایی و جلوگیری از صدمه و خشک شدن جنگل‌های با ارزش استان ایلام خواهد داشت.

تجربه‌ی زندگی در دل طبیعت در سال‌های دور و نیز سپری کردن دوران جنگ تحمیلی در دل کوه ها، باعث شده تا بسیاری از مردم ایلام به ویژه نسل گذشته، همزیستی مسالمت آمیزی با طبیعت داشته باشند و با آن انس و الفت خاصی پیدا کنند.
انتقال فرهنگ حفاظت از طبیعت در ایلام به صورت پر رنگی در بین مردم مشهود است و این امر ظرفیت بسیار مناسبی برای مقابله با بیماری مهلک لورانتوس و ریشه کنی آن است که امیدواریم مسئولان با توجه به این امر در زمینه سازی یک بسیج همگانی، به این هدف مهم دست پیدا کنند.

نویسنده: زهرا پوراسماعیل